Chứng kiến một nhật thực là một trải nghiệm hiếm có và đáng nhớ. Nhưng, nếu không có các phương pháp bảo vệ phù hợp, thì việc quan sát nhật thực có thể gây nguy hiểm.

Các tia bức xạ từ Mặt Trời có cường độ rất mạnh, vì thế nên bạn có thể cảm nhận được sức nóng của Mặt Trời dù đang đứng cách xa đến 150 triệu km. Đó là lý do vì sao khi nhìn trực tiếp vào Mặt Trời, dù chỉ là vài giây, bạn có thể gặp phải những tổn thương nghiêm trọng đối với đôi mắt. Việc quan sát trực tiếp không sử dụng các công cụ bảo vệ sẽ cho phép các tia cực tím (UV) đi vào và đốt cháy các tế bào nhạy sáng của mắt, có thể khiến mắt bị giảm thị lực và mù lòa vĩnh viễn.

Quan sát một nhật thực với một chiếc kính râm (kính đen) bình thường sẽ hầu như không có tác dụng bảo vệ. Trong thực tế, những chiếc kính mát đánh lừa đôi mắt của bạn để bạn có thể nhìn lâu hơn vào nguồn sáng, do đó chúng có thể khiến bạn bị tổn thương nhiều hơn. Nhưng cũng có một số cách đơn giản để quan sát một nhật thực an toàn và có thể chuẩn bị trong vòng vài phút.

Nếu bạn không muốn mất thời gian chế tạo và muốn quan sát dễ dàng hơn, hãy liên lạc với các Câu lạc bộ Thiên văn hoặc các cơ sở thiên văn học để thuê hoặc mua kính quan sát nhật thực.

 Vật Lý Thiên Văn - Chia sẻ niềm đam mê!

Hình 1: Nguyên lý của một hộp chiếu lỗ kim đơn giản. Ảnh: TimeAndDate

Chế tạo một hộp chiếu lỗ kim

Cách an toàn nhất là quan sát nhật thực thông qua hình ảnh của nó chiếu qua một lỗ nhỏ vào một mảnh giấy. Nếu bạn có một hộp giấy cứng, bạn có thể làm một máy chiếu lỗ kim đơn giản.

Những thứ bạn cần bao gồm: Một chiếc hộp giấy cứng có kích thước dài cần thiết, một tờ giấy trắng, một vài tấm màng nhôm bọc thực phẩm để khoét lỗ tròn bằng 1 cây kim, dao rọc giấy, kéo, một chiếc kim, băng dán và keo dán giấy. Nếu bạn không thể tìm được một chiếc hộp đủ dài thì có thể ghép 2 hộp lại với nhau.

Hãy nhớ rằng: KHÔNG nhìn trực tiếp Mặt Trời khi không có sự bảo vệ thích hợp. Trẻ em nên được người lớp giúp đỡ chế tạo và sử dụng hộp chiếu này. Hãy thận trọng khi sử dụng các dụng cụ sắc nhọn như dao và kéo.

Sau khi hoàn thành, bạn chỉ cần hướng lỗ kim về phía Mặt Trời và quan sát ảnh chiếu ở đáy hộp. Đó chính là ảnh của đĩa Mặt Trời. Khi nhật thực xảy ra, bạn sẽ thấy ảnh của đĩa Mặt Trăng quét qua ảnh chiếu. Kích thước của ảnh sẽ có tỷ lệ khoảng 1% chiều dài của hộp. Vì vậy, hộp càng dài thì ảnh chiếu càng lớn.

Vật Lý Thiên Văn - Chia sẻ niềm đam mê!

Hình 2: Hình vẽ một hộp chiếu lỗ kim hoàn chỉnh và cách quan sát ảnh chiếu của Mặt Trời xuyên qua lỗ kim. Ảnh: TimeAndDay

Sử dụng ống nhòm hoặc kính thiên văn một cách an toàn

Hộp chiếu lỗ kim dễ dàng chế tạo và ít tốn kém, nhưng bạn sẽ mất một ít thời gian để chuẩn bị. Nếu bạn có một chiếc ống nhòm hoặc kính thiên văn, bạn sẽ có thể có được ảnh chiếu tốt hơn nữa. Ưu điểm của việc sử dụng ảnh chiếu qua ống nhòm hay kính thiên văn là bạn có thể quan sát nhật thực với nhiều người khác cùng lúc và ảnh chiếu cũng lớn hơn nhiều.

Những gì bạn cần là một cặp ống nhòm lớn (hoặc kính thiên văn cũng hoạt động tương tự), một tấm bìa cứng phẳng làm tấm chắn sáng, kéo, một ít băng dán và một tấm giấy phẳng lớn làm màn hứng.

Ống nhòm và kính thiên văn hội tụ ánh sáng Mặt Trời, vì thế ĐỪNG BAO GIỜ nhìn trực tiếp vào Mặt Trời thông qua các dụng cụ này bởi việc đó có thể khiến mắt của bạn bị tổn thương vĩnh viễn.

Nếu bạn có tấm lọc Mặt Trời, hãy dùng nó che chắn cẩn thận phía trước các thấu kính. Việc này sẽ giúp giữ cho ống nhòm hay kính thiên văn không bị nóng. Nếu bạn dùng kính thiên văn, hãy chọn thị kính có cấu tạo bằng kim loại. Ánh sáng Mặt Trời hội tụ qua kính thiên văn có thể làm nóng chảy thị kính bằng nhựa.

Khi ánh sáng Mặt Trời đi qua ống nhòm, một ảnh của Mặt Trời sẽ chiếu lên màn hứng. Điều chỉnh khoảng cách giữa ống nhòm và màn hứng cho đến khi ảnh xuất hiện với kích thước bằng một đĩa nhỏ. Nếu ảnh bị mờ, hãy chỉnh tiêu cự của ống nhòm hay kính thiên văn cho đến khi có được hình ảnh sắc nét.

Trong khi chờ đợi nhật thực, hãy tranh thủ quan sát các đốm đen và các dấu vết trên ảnh chiếu, chúng chính là những vết đen Mặt Trời.

Sử dụng kính thợ hàn

NASA khuyến cáo nên sử dụng kính thợ hàn số 14 hoặc cao hơn. Những tấm kính thợ hàn này có thể mua ở các cửa hàng cung cấp vật dụng hàn và cơ khí ở địa phương của bạn. Cần lưu ý là tiêu chuẩn đánh số kính thợ hàn ở các quốc gia khác nhau có thể là khác nhau.

Vật Lý Thiên Văn - Chia sẻ niềm đam mê!

Hình 3: Dùng kính thiên văn để chiếu ảnh Mặt Trời lên màn hứng và dùng kính thợ hàn số 14 để quan sát sự kiện Sao Kim đi qua Mặt Trời ngày 06/6/2012 của các thành viên CLB Thiên văn Bách khoa (nay là CLB Thiên văn học Đà Nẵng DAC). Ảnh: DAC.

Vật Lý Thiên Văn - Chia sẻ niềm đam mê!

Hình 4: Ảnh chiếu của nhật thực thông qua một chiếc ống nhòm được sử dụng trong buổi quan sát nhật thực ngày 22/7/2009 của CLB Thiên văn Bách khoa (nay là CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC). Ảnh: DAC.

Sử dụng kính quan sát nhật thực

Hãy kiểm tra tình trạng của kính quan sát nhật thực thật kỹ trước khi hướng thẳng về phía Mặt Trời. Việc bảo vệ đôi mắt phải luôn là ưu tiên hàng đầu trong quá trình quan sát Mặt Trời. Đừng bao giờ nhìn thẳng vào Mặt Trời khi chưa đeo kính quan sát nhật thực. Những chiếc kính này đang được bán với giá khoảng vài chục nghìn đồng và chúng sẽ chặn đến 99.9% ánh sáng Mặt Trời. Hãy kiểm tra dấu CE trên kính, đó là ký hiệu của một sản phẩm đạt chuẩn an toàn.

Bạn có thể kiểm tra tình trạng kính bằng cách đeo lên mắt và nhìn xung quanh. Nếu bạn không thể nhìn thấy bất cứ thứ gì có nghĩa là kính hoạt động tốt. Nếu có bất cứ tia sáng nào lọt qua kính thì có nghĩa là kính bị xây xước và không mang lại hiệu quả bảo vệ mắt. Khi bạn đã tự tin về tình trạng của kính quan sát nhật thực, bạn có thể hướng về phía Mặt Trời, đây là thứ duy nhất bạn có thể nhìn thấy: một khối cầu lớn màu cam bao quanh bởi bầu trời tối đen.

ĐỪNG BAO GIỜ quan sát Mặt Trời trực tiếp qua ống nhòm hay kính thiên văn, bởi chúng hội tụ ánh sáng mạnh của Mặt Trời vào mắt. Nếu bạn muốn sử dụng những dụng cụ này như vậy, bạn cần phải có kính lọc Mặt Trời chuyên nghiệp gắn khớp với thấu kính phía trước (vật kính).

Vật Lý Thiên Văn - Chia sẻ niềm đam mê!

Hình 5: Một thành viên của CLB Thiên văn Bách khoa (nay là CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC) đang quan sát nhật thực ngày 22/7/2009 bằng kính quan sát nhật thực do HAAC cung cấp. Ảnh: DAC.

Tuyệt đối không quan sát nhật thực bằng các dụng cụ sau đây

Theo NASA, những vật liệu sau đây TUYỆT ĐỐI KHÔNG được sử dụng để quan sát nhật thực:

  • Phim màu.
  • Phim chụp X-quang y tế với các hình ảnh trên đó.
  • Kính thủy tinh mờ, kính râm, kính mát.
  • Tất cả các loại kính Mặt Trời.
  • Đĩa CD hay đĩa mềm.

Cuối cùng, đừng cố gắng quan sát nhật thực với bất cứ giá nào. Nếu bạn không chắc chắn về sự an toàn của thiết bị hỗ trợ quan sát, hãy hỏi ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng nó.

Nguồn: Tổng hợp từ BBC, TimeAndDate, NASA

Author: Hiền PHAN
Nguyên chủ nhiệm CLB Thiên văn Bách khoa - PAC (nay là CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC); Nghiên cứu sinh ngành Vật lý thiên văn tại APC Laboratory, Paris Diderot University, Cộng hòa Pháp.

Bài viết xem nhiều