Xà Phu là một chòm sao xích đạo nằm giữa hai chòm sao Vũ Tiên (Hercules) và Bò Cạp (Scorpius), và xuất hiện ở thiên đỉnh vào giữa tháng Sáu lúc nửa đêm. Đường hoàng đạo cắt ngang phần phía nam của chòm sao Xà Phu, nhưng chòm sao không được liệt kê trong danh sách các chòm sao hoàng đạo.

Ý nghĩa: Người chăn rắn; tên viết tắt: Oph, tên thông dụng: Ophiuchi; diện tích: 948 độ vuông.

Vật Lý Thiên Văn - Chia sẻ niềm đam mê!

Hình 1: Bản đồ chòm sao Xà Phu. Credit: IAU và Sky & Telescope magazine (Roger Sinnott & Rick Fienberg).

Xà Phu thường được cho là đại diện cho Asclepius, một vị thần Hy Lạp chuyên về thuốc và chữa bệnh, và xuất hiện trong các biểu đồ thiên văn đầu tiên như là một người đàn ông đang bắt giữ một con rắn khổng lồ (đại diện bởi chòm sao láng giềng Serpens). Các ngôi sao sáng nhất của Ophiuchus đã được ghi vào danh mục bởi Ptolemy (khoảng 100-175 sau Công nguyên) trong tài liệu Almagest.

Xà Phu là một chòm sao lớn, các ngôi sao sáng nhất trong chòm sao này là α Ophiuchi (alpha Ophiuchi, tên khác: Rasalhague), độ sáng 2.1, η Ophiuchi (η Ophiuchi (Eta Ophiuchi, tên khác: Sabik), độ sáng 2.4, và ζ Ophiuchi (Zeta Ophiuchi), độ sáng 2.5. Có 11 ngôi sao khác có độ sáng sáng hơn cấp 4.

Các ngôi sao thú vị bao gồm ρ Ophiuchi (Rho Ophiuchi), một hệ nhiều sao chứa ba thành phần màu trắng xanh (B2, B9 và B3), với độ sáng lần lượt là 5.1, 7.1v và 7.0, cách 152” và 156”, nằm bên trong một tinh vân phản xạ (IC 4604). Có chuyển động riêng giống nhau, thành phần trước và cuối là các cặp nhị phân gần với lần lượt là một thành phần trắng xanh (B2), độ sáng 5.7, cách 3.1", và một thành phần có độ sáng 8.7, cách 0.4".

Các cặp nhị phân thú vị khác bao gồm 70 Ophiuchi, có các thành phần màu vàng (K0) và màu cam(K4), độ sáng 4.3 và 6.3, cách 1.6", chu kỳ 88 năm; và 36 Ophiuchi, có hai thành phần màu cam (K2), cả hai có độ sáng 5.2, cách 4.7", chu kỳ khoảng 550 năm, và một thành phần thứ ba màu cam (K5), độ sáng 6.3v, cách 12' về hướng đông-bắc, có cùng chuyển động riêng và thị sai.

Hệ cuối cùng cách 20' về hướng bắc của phần "thân" tinh vân Pipe Nebula, một khu vực lớn của các đám mây mù tối trải dài theo hướng đông-tây đến vài độ và hiện diện với mắt người.

Các ngôi sao thú vị khác gồm có ngôi sao của Barnard, độ sáng 9.5, ở khoảng cách 5.9 năm ánh sáng, là ngôi sao gần thứ 2 tính từ Mặt Trời và có chuyển động riêng lớn nhất so với bất kỳ ngôi sao nào. RS Ophiuchi, một sao mới tái diễn (khoảng 4.3 - 12.5), thường có độ sáng ở giữa khoảng 10 đến 11 nhưng đã bùng sáng đến mức có thể nhìn thấy bằng mắt thường những năm 1898, 1933, 1958, 1967 và 1985. Ngôi sao của Kepler (V843 Ophiuchi), là ví dụ gần đây nhất của một siêu sao mới trong thiên hà của chúng ta, được quan sát bởi Kepler năm 1604.

Các đối tượng thú vị khác trong chòm sao Xà Phu có NGC 6527, một tinh vân hành tinh có độ sáng 8.0. IC 4665 và NGC 6633, hai cụm sao mở, cả hai đều có khoảng vài chục ngôi sao với độ sáng 7.0 hoặc mờ hơn, nhưng chòm sao này nổi tiếng với các cụm sao cầu, với hơn 20 ngôi sao mỗi cụm đã biết. Đối với các cụm sao cầu, cụm tốt nhất là M12 (NGC 6218), M10 (NGC 6402) và M62 (NGC 6266), tất cả ở độ sáng 6.0, và M14 (NGC 6402) và M19 (NGC 6273) có độ sáng bằng 7.0.

Dải Ngân Hà cắt qua phần phía nam của chòm sao Xà Phu và nhiều cụm sao cầu ở khu vực này xuất hiện mờ hơn so với khả năng thực tế, do sự hấp thụ của môi trường liên sao.

Nguồn: Bách khoa toàn thư Thiên văn học và Vật lý thiên văn

(Nature Publishing group 2001)

Tham khảo

  1. 13 chòm sao hoàng đạo: Ophiuchus - Xà Phu
Author: Hiền PHAN
Nguyên chủ nhiệm CLB Thiên văn Bách khoa - PAC (nay là CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC); Nghiên cứu sinh ngành Vật lý thiên văn tại APC Laboratory, Paris Diderot University, Cộng hòa Pháp.

Bài viết xem nhiều

Bài viết cùng chuyên mục