Hướng dẫn quan sát các chòm sao, các thiên thể sâu, các hành tinh và các sự kiện thiên văn học của bầu trời đêm tháng 07/2018

Các hành tinh buổi tối

Ngay sau khi Mặt Trời lặn, hãy tìm Sao Thuỷ và Sao Kim ở thấp trên đường chân trời phía tây.

Vào đầu tháng, Sao Thuỷ sẽ nằm ở vị trí của chòm sao Cự Giải (Cancer), sau đó sẽ di chuyển dần về phía chòm sao Sư Tử (Leo)

Ngày 12 tháng 7: Sao Thủy sẽ đi qua vị trí ly giác cực đại phía đông

Hành tinh này sẽ đạt ly giác cực đại phía đông lên đến 26.4 độ tính từ Mặt Trời.

Hãy quan sát hành tinh này ở thấp trên đường chân trời phía tây ngay sau khi Mặt Trời lặn.

Sao Kim rực sáng thống trị bầu trời đêm phía tây lúc hoàng hôn. Hành tinh này sẽ xuất hiện cùng với trăng lưỡi liềm vào giữa tháng. Trong tháng này, Sao Kim nằm ở vị trí chòm sao Sư Tử (Leo).

Khi nhìn qua một chiếc kính thiên văn đủ mạnh, cả Sao Thuỷ và Sao Kim trông như một Mặt Trăng thu nhỏ. Chúng ta chỉ nhìn thấy phần được chiếu sáng của hành tinh này.

Sao Mộc thống trị bầu trời đêm phía nam. Một chiếc kính thiên văn đủ mạnh sẽ giúp nhìn thấy các vệ tinh tự nhiên và các dải mây của hành tinh khí khổng lồ này. Trong tháng này, Sao Mộc sẽ nằm ở vị trí chòm sao Thiên Bình. Đây là một chòm sao mờ, có hình dáng của một chiếc cân đĩa. Vào ngày 21, Sao Mộc sẽ hội ngộ với Mặt Trăng trương huyền tròn dần.

Sao Hoả mọc muộn vào lúc tối muộn.

Ngày 27 tháng 7: Sao Hỏa ở vị trí xung đối

Hành tinh có màu hoen đỏ này sẽ tiến đến vị trí gần Trái Đất nhất và bề mặt của nó sẽ phản xạ tối đa ánh sáng từ Mặt Trời về phía Trái Đất. Sao Hỏa sẽ sáng hơn bất kỳ thời gian nào trong năm và sẽ hiện diện suốt đêm dài.

Đây là thời gian tốt nhất để quan sát, chụp ảnh Sao Hỏa. Một chiếc kính thiên văn kích thước trung bình sẽ cho phép bạn nhìn thấy một số chi tiết màu tối trên bề mặt màu đỏ cam của hành tinh này.

Khi một hành tinh có quỹ đạo bên ngoài quỹ đạo Trái Đất (quỹ đạo xa Mặt Trời hơn) tiến đến vị trí xung đối, thì có nghĩa là hành tinh đó đang tiến đến vị trí đối diện với Mặt Trời thông qua Trái Đất.

Lúc này khoảng cách từ hành tinh đến Trái Đất là ngắn nhất và góc phản xạ ánh sáng Mặt Trời đến Trái Đất bằng 0 độ, nên nhìn từ Trái Đất, hành tinh đó sẽ sáng hơn và kích thước biểu kiến sẽ lớn hơn, thuận lợi cho việc quan sát bằng kính thiên văn.

Cũng vào tối 27, Sao Hoả sẽ ở gần Mặt Trăng tròn. Trong tháng này, Sao Hoả sẽ ở khu vực chòm sao Ma Kết (Capricornus).

Sao Thổ mọc cao trên bầu trời phía đông nam và sẽ hiện diện suốt đêm trong tháng này. Vào tối ngày 25, Sao Thổ sẽ ở ngay sát cạnh Mặt Trăng gần tròn. Một chiếc kính thiên văn đủ mạnh sẽ giúp bạn nhìn thấy Sao Thổ với vành đai đặc trưng của nó. Trong tháng này, Sao Thổ sẽ hiện diện ở khu vực nhòm sao Cung Thủ (Sagittarius).

Các chòm sao và các vật thể sâu

Bầu trời đêm mùa hè đầy sao như một rương kho báu đầy ắp các viên đá quý lấp lánh.

Chòm Bọ Cạp (Scorpius) là một chòm sao nổi bật. Đây là một trong số ít chòm sao quan sát rõ như một đối tượng thiên văn trước khi nó được đặt tên. Con Bọ Cạp thì này dễ dàng để lần theo dấu vết trên bầu trời đêm. Đầu, đuôi cong, và ngòi nọc độc trông rất rõ ràng.

Tại "trái tim" của con Bọ Cạp là một ngôi sao màu đỏ thẫm. Màu sắc của nó gần giống với của Sao Hỏa (Mars*), hay tên trong thần thoại Hy Lạp là "Ares". Các nhà chiêm tinh Hy Lạp cổ đại, ngắm hai thiên thể màu đỏ này, đặt tên cho ngôi sao là Antares, có nghĩa là "đối thủ của Ares (Mars*)".

(*)"Mars" là tên của thần chiến tranh trong thần thoại La Mã.

Một cụm sao cầu kì thú, nổi bật lên khi hướng kính thiên văn cỡ nhỏ đến để quan sát, M4 nằm ngay phía bên phải Antares, trong chòm Bọ Cạp (Scorpius). Quần thể tinh cầu này là bộ sưu tập của hàng trăm ngàn ngôi sao nằm gần nhau, liên kết chặt chẽ bởi lực hấp dẫn.

Trung tâm thiên hà của chúng ta nằm chính diện trong chòm sao Cung Thủ (Sagittarius) rộng lớn, hình tượng một người đang giương cung bắn.

Vùng trời này được lấp đầy bởi vô số các ngôi sao, các cụm sao hình cầu, tinh vân sáng và tối.

Quan sát chòm Cung Thủ (Sagittarius) bằng cách tìm một nhóm các ngôi sao có hình dạng như là "Ấm trà". Tay cầm, nắp ấm, và vòi rất dễ nhận thấy. Dưới bầu trời tối, Dải Ngân Hà trông như đang chảy ra từ miệng của Ấm trà.

Nhiều thiên thế sâu tập trung tại khu vực này của bầu trời đêm mùa hạ. Nhìn lướt qua ống nhòm để thấy một số vật thể đầy ngoạn mục.

Khí và bụi của tinh vân Lagoon được chiếu sáng rực rỡ bằng năng lượng của các ngôi sao trẻ và nóng nằm bên trong nó. Trong ba thùy của tinh vân Chẻ Ba (Trifid Nebula), các dải bụi đen xuất hiện rõ ràng, khắc chế sự phát sáng của đám khí nóng.

Tinh vân Omega tỏa sáng rực rỡ, nhưng chúng ta không thể nhìn thấy các ngôi sao nóng nhất, bởi chúng được bao bọc sâu bên trong tinh vân này. Kính thiên văn hồng ngoại có thể nhìn xuyên qua khí và bụi để phát hiện ra chúng.

M22, một trong những cụm sao cầu sáng nhất trên bầu trời có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Nó là một cụm sao cầu tương đối gần đó, chỉ cách khoảng 10 000 năm ánh sáng.

Các sự kiện thiên văn học đáng chú ý

Ngày 13 tháng 7: Trăng mới

Mặt Trăng sẽ xuất hiện cùng phía với Mặt Trời và sẽ không hiện diện trên bầu trời đêm.

Quá trình này sẽ xảy ra lúc 09:47 UTC+7 (giờ Việt Nam).

Đây là thời điểm tốt nhất tháng để quan sát các vật thể mờ như các thiên hà hay các cụm sao bởi vì không có sự lấn át của ánh trăng.

Ngày 13 tháng 7: Nhật thực một phần

Một nhật thực một phần xảy ra khi Mặt Trăng che phủ một phần Mặt Trời, trông giống như một chiếc bánh hình tròn bị gặm mất ở một góc. Một nhật thực một phần chỉ có thể quan sát một cách an toàn thông qua các kính lọc Mặt Trời chuyên dụng, hoặc quan sát một cách gián tiếp. Lần nhật thực một phần này chỉ hiện diện ở vùng cực nam của lục địa châu Úc và châu Nam Cực.

Việt Nam không quan sát được nhật thực lần này.

Thông tin về nhật thực một phần của NASA: http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2018Jul13P.GIF

Ngày 28 tháng 7: Trăng tròn

Mặt trăng sẽ nằm ở vị trí xung đối đối với Trái Đất và Mặt Trời và sẽ phản xạ tối đa ánh sáng của Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất.

Quá trình này sẽ diễn ra lúc 03:20 UTC+7 (giờ Việt Nam).

Lần Trăng tròn này còn được biết đến bởi các bộ lạc bản địa cổ ở Mỹ với tên gọi Trăng Hươu bởi những chú hươu đực bắt đầu mọc sừng mới vào thời điểm này. Lần trăng tròn này cũng còn được gọi là Trăng Sấm hay Trăng Rơm.

Đêm 27, rạng sáng 28 tháng 7: Nguyệt thực toàn phần

Nguyệt thực toàn phần xảy ra khi Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối (Umbra) của Trái Đất và bị che khuất hoàn toàn. Khi nguyệt thực toàn phần xảy ra, ánh sáng đỏ từ Mặt Trời đi xuyên qua bầu khí quyển ở vùng rìa Trái Đất đến Mặt Trăng khiến cho Mặt Trăng phản xạ lại ánh sáng đỏ gây ra hiện tượng Mặt Trăng có màu đỏ tối, nhiều người hay gọi là trăng máu. Nguyệt thực lần này sẽ hiện diện ở hầu hết khu vực của châu Âu, châu Phi, phía tây và trung châu Á, Ấn Độ Dương, và phía tây châu Úc.

Việt Nam quan sát được các diễn biến quan trọng của lần nguyệt thực này. Nguyệt thực bắt đầu lúc 00:14 UTC+7 (giờ Việt Nam) và kết thúc lúc 06:28 UTC+7 (giờ Việt Nam). Tại Việt Nam có thể quan sát đến hết pha kết thúc nguyệt thực một phần, lúc 05:36. Tổng thời gian quan sát đươc nguyệt thực tại Việt Nam là 5 giờ 22 phút. Nguyệt thực đạt cực đại lúc03:21 với độ sáng biểu kiến là 1.61.

Diễn biến của nguyệt thực toàn phần tại Việt Nam như sau:

00:14

Thứ Bảy, 28/7/2018

Nguyệt thực nửa tối bắt đầu
Bóng nửa tối của Trái Đất bắt đầu che khuất bề mặt Mặt Trăng. Mặt Trăng đang ở gần đường chân trời, do đó hãy chắc chắn rằng bạn có tầm nhìn tốt về phía đông - đông bắc.

186°

49°

01:24

Nguyệt thực một phần bắt đầu
Mặt Trăng bắt đầu thực sự bị che khuất - Mặt Trăng bắt đầu có màu đỏ.

208°

44.1°

02:30

Nguyệt thực toàn phần bắt đầu
Mặt Trăng chuyển hoàn toàn sang màu đỏ máu.

224°

35.1°

03:21

Nguyệt thực toàn phần đạt cực đại

Mặt Trăng nằm ở trung tâm của bóng tối.

234°

26.3°

04:13

Nguyệt thực toàn phần kết thúc

241°

16.4°

05:19

Nguyệt thực một phần kết thúc

248°

3.2°

05:35

Mặt Trăng lặn

249°

0.0°

06:28

Nguyệt thực nửa tối kết thúc

Bên dưới đường chân trời

Hướng ở đây được so sánh với hướng Bắc theo chiều kim đồng hồ.

Thông tin nguyệt thực toàn phần cung cấp bởi NASA: http://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEplot/LEplot2001/LE2018Jul27T.pdf 

Ngày 28, 29 tháng 7: Mưa sao băng Bảo Bình δ (Delta Aquarid)

Mưa sao băng Bảo Bình δ (Delta Aquarid) là một trận mưa sao băng trung bình, với khoảng 20 sao băng một giờ tại cực đỉnh. Trận mưa sao băng Bảo Bình δ được cho là xuất phát từ tàn dư bụi để lại của sao chổi Marsden và Kracht.

Mưa sao băng này diễn ra hằng năm từ ngày 12 tháng 7 đến ngày 23 tháng 8. Cực đỉnh năm nay diễn ra vào đêm ngày 28, rạng sáng ngày 29 tháng 7.

Thật không may, Mặt Trăng gần tròn sẽ lấn át tất cả ngoại trừ những sao băng sáng nhất. Nhưng nếu bạn kiên nhẫn, bạn có thể có khả năng thấy được một vài sao băng sáng.

Thời gian quan sát tốt nhất là sau nửa đêm tại khu vực tối, thoáng đãng. Sao băng xuất hiện gần ngôi sao Delta Aquarius nằm trong chòm Bảo Bình (Aquarius), nhưng cũng có thể xuất hiện bất cứ nơi nào trên bầu trời.

Bầu trời đêm luôn là màn trình diễn thiên văn thú vị. Khám phá điều kì diệu ngay từ sân sau nhà bạn.

Author: Hien PHAN
Nguyên chủ nhiệm CLB Thiên văn Bách khoa - PAC (nay là CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC); Nghiên cứu sinh ngành Vật lý thiên văn tại APC Laboratory, Paris Diderot University, Cộng hòa Pháp.

Bài viết xem nhiều