Hướng dẫn quan sát các chòm sao, các vật thể sâu, các hành tinh và các sự kiện thiên văn học của bầu trời đêm tháng 08/2018.

Các pha Mặt Trăng

Ngày 11 tháng 8: Trăng mới

Mặt Trăng sẽ xuất hiện cùng phía với Mặt Trời và sẽ không hiện diện trên bầu trời đêm.

Quá trình này sẽ xảy ra lúc 16:57 UTC+7 (giờ Việt Nam).

Đây là thời điểm tốt nhất tháng để quan sát các vật thể mờ như các thiên hà hay các cụm sao bởi vì không có sự lấn át của ánh trăng.

Ngày 26 tháng 8: Trăng tròn

Mặt trăng sẽ nằm ở vị trí xung đối đối với Trái Đất và Mặt Trời và sẽ phản xạ tối đa ánh sáng của Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất.

Quá trình này sẽ diễn ra lúc 18:56 UTC+7 (giờ Việt Nam).

Lần Trăng tròn này còn được biết đến bởi các bộ lạc bản địa cổ ở Mỹ với tên gọi Trăng Cá Tầm bởi đây là thời điểm những con cá tầm lớn ở Hồ Lớn (Great Lakes) và những hồ khác trở nên dễ săn bắt. Lần trăng tròn này cũng còn được gọi là Trăng Ngô Xanh hay Trăng Lúa.

Tại Việt Nam, ngày rằm tháng Bảy âm lịch rơi vào ngày 25/8, sớm hơn thời điểm trăng tròn. Rằm tháng Bảy tại Việt Nam hàng năm được xem là ngày xá tội vong nhân và cũng là ngày lễ vu lan báo hiếu.

Các hành tinh buổi tối

Sao Kim

Sao Kim rực sáng trên bầu trời phía tây ngay trước khi Mặt Trời lặn. Trong tháng này, Sao Kim sẽ nằm ở vị trí của chòm sao Xử Nữ (Virgo). Một chiếc kính thiên văn đủ mạnh sẽ giúp nhận ra hành tinh này cũng có các pha như Mặt Trăng.

Vào ngày 14/8, Sao Kim sẽ ở ngay cạnh Mặt Trăng lưỡi liềm đầu tháng.

Ngày 17 tháng 8 – Sao Kim ở vị trí ly giác cực đại phía đông

Hành tinh này sẽ đạt ly giác phía đông lớn nhất lên đến 45.9 độ tính từ Mặt Trời.

Đây là thời điểm tốt nhất để quan sát Sao Kim khi mà nó sẽ ở vị trí cao nhất trên đường chân trời bầu trời buổi tối.

Hãy quan sát hành tinh rực sáng này ở thấp trên đường chân trời phía tây ngay sau khi Mặt Trời lặn.

Sao Hoả

Sao Hoả mọc sớm vào đầu buổi tối và sẽ hiện diện suốt đêm tháng Tám.

Trong tháng này, Sao Hoả sẽ nằm ở khu vực của chòm sao Cung Thủ (Sagittarius) và chòm sao Ma Kết (Capricorn). Một chiếc kính thiên văn mạnh sẽ giúp bạn nhìn thấy các chi tiết địa hình đặc trưng của hành tinh Đỏ.

Vào ngày 23 tháng Tám, Sao Hoả sẽ ở ngay cạnh Mặt Trăng trương huyền tròn dần.

Sao Thổ

Sao Thổ mọc cao ngay từ đầu buổi tối và hiện diện suốt đêm mùa hè. Trong tháng này, Sao Thổ sẽ nằm ở khu vực chòm sao Cung Thủ. Một chiếc kính thiên văn đủ mạnh sẽ giúp bạn nhìn thấy vành đai tuyệt đẹp đặc trưng của hành tinh này.

Vào đêm 21/8, Sao Thổ xuất hiện ngay sát cạnh Mặt Trăng trương huyền tròn dần.

Sao Mộc

Sao Mộc lên cao vào đầu buổi tối và sẽ hiện diện suốt đêm tháng Tám.

Trong tháng này, Sao Mộc sẽ nằm ở khu vực của chòm sao Thiên Bình (Libra).

Một chiếc kính thiên văn mạnh sẽ giúp bạn nhìn thấy các sọc mây đặc trưng của hành tinh này.

Vào ngày 17 tháng Tám, Sao Mộc sẽ ở ngay cạnh Mặt Trăng khuyết đầu tháng.

Các hành tinh buổi sáng sớm

Sao Thuỷ

Sao Thuỷ xuất hiện trên đường chân trời phía đông ngay trước khi Mặt Trời mọc. Trong tháng này Sao Thuỷ sẽ xuất hiện ở khu vực chòm sao Cự Giải.

Ngày 26 tháng 8: Sao Thủy ở vị trí ly giác cực đại phía tây

Hành tinh này sẽ đạt ly giác phía tây lớn nhất lên đến 18.3 độ tính từ Mặt Trời.

Đây là thời điểm tốt nhất để quan sát Sao Thủy khi mà nó sẽ ở vị trí cao nhất trên đường chân trời bầu trời buổi sáng.

Hãy quan sát hành tinh này ở thấp trên đường chân trời phía đông ngay trước khi Mặt Trời mọc.

Các chòm sao và các vật thể sâu

Ngắm sao vào những đêm tháng tám oi bức để khám phá được vô số những điều diệu kì.

Chòm sao Thiên Cầm (Lyra), cây Hạc Cầm nhỏ, nằm cao trên bầu trời vào buổi khuya. Ngôi sao chính của chòm là Chức Nữ (Vega), một trong những ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm.
Tìm kiếm chòm sao Thiên Cầm bằng cách xác định sao Chức Nữ và vẽ một hình bình hành với những ngôi sao ngay gần đó.

Epsilon Lyrae, một ngôi sao sáng gần Vega, thực ra là một hệ bốn ngôi sao tuyệt đẹp, còn gọi là hệ sao DoubleDouble.

Trên hình bình hành của chòm Thiên Cầm là Tinh vân Chiếc Nhẫn (Ring Nebula). Đó là một lớp vỏ khí phát sáng đang mở rộng ra do áp lực từ ngôi sao đang chết nằm ở tâm.

Chòm sao rộng lớn, Thiên Nga (Cygnus) như đang bay trên cao, xuyên qua màn đêm vào tháng Tám này. Sử dụng ngôi sao sáng Chức Nữ làm ngôi sao chỉ đường, hãy tìm hình chữ thập nằm về phía đông. Chòm Thiên Nga còn được biết đến với cái tên là Thập Tự Phương Bắc (Northern Cross).

Albireo, nằm ở phần đầu của Thiên Nga, một đối tượng quan sát tuyệt vời dành cho các kính thiên văn cỡ nhỏ. Cặp sao nổi bật này đặc trưng với sự tương phản màu sắc giữa màu xanh ngọc đại dương và màu vàng hoàng ngọc.

Deneb, cái đuôi của Thiên Nga, là một ngôi sao siêu khổng lồ. Nếu Deneb thay thế vị trí của Mặt Trời ở trung tâm Thái Dương Hệ, nó sẽ nhấn chìm cả Sao Thủy (Mercury) và Sao Kim (Venus).

Dưới bầu trời quang đãng, những mảng lờ mờ của tinh vân có thể nhìn thấy được khi tình cờ lướt ống nhòm qua khu vực của chòm Thiên Nga. 
Đáng chú ý nhất là tinh vân Bắc Mỹ (North America Nebula), một khu vực khí và bụi được chiếu sáng bởi ngôi sao rực sáng Deneb ngay gần đó.

Thiên Nga cũng chứa một vài cụm sao. Dễ thấy nhất là các cụm sao M29 và M39.

Hãy tìm M29 ở gần trung tâm của Thập Tự Phương Bắc. Khi nhìn qua một chiếc kính thiên văn, nó hiện ra giống một hình vuông nhỏ. 
M39 tốt nhất là được quan sát qua ống nhòm, cụm sao cầu này chứa khoảng 30 ngôi sao, chỉ nằm ngay về hướng bắc của Deneb.

Ngay ở phía nam của chòm Thiên Nga là một chòm sao nhỏ, Vulpecula, chú cáo nhỏ hay Hồ Ly, được đặt tên lần đầu tiên bởi nhà thiên văn học người Ba Lan, Johannes Hevelius, vào thế kỷ XVII.

Hồ Ly mang trong mình tinh vân Quả Tạ (Dumbbell Nebula, còn gọi là tinh vân Lõi Táo), có thể nhìn thấy như một làn sương mờ qua ống nhòm. Một chiếc kính thiên văn nhỏ sẽ cho ta thấy được hình dáng của hai thùy ghép đôi.

Chòm sao Thiên Ưng (Aquila), một chú đại bàng, được biết đến trong thần thoại Hy Lạp cổ đại là một chú chim lớn của thần Dớt (Zeus). Sao Ngưu Lang (Altair), ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Thiên Ưng, chỉ cách Trái Đất 16 năm ánh sáng.

Những ngôi sao sáng của bầu trời mùa hè lần lượt là Ngưu Lang, Chức Nữ, và Deneb tạo thành một tam giác được gọi là Tam Giác Mùa Hè (Summer Triangle).

Sử dụng ống nhòm để tìm kiếm Chiếc Móc Áo (Coathanger), nằm ở nửa đường nối giữa sao Ngưu Lang và sao Albireo. Đây là một nhóm sao nhỏ đáng chú ý tạo thành một hình dáng quen thuộc từ góc nhìn của chúng ta.

Sự kiện thiên văn học đáng chú ý

Ngày 11 tháng 8: Nhật thực một phần

Một nhật thực một phần xảy ra khi Mặt Trăng che phủ một phần Mặt Trời, trông giống như một chiếc bánh hình tròn bị gặm mất ở một góc. Một nhật thực một phần chỉ có thể quan sát một cách an toàn thông qua các kính lọc Mặt Trời chuyên dụng, hoặc quan sát một cách gián tiếp. Lần nhật thực một phần này chỉ hiện diện ở một số khu vực phía đông bắc Canada, Greenland, cực bắc châu Âu, phía bắc và phía đông châu Á. Quan sát tốt nhất ở phía bắc nước Nga với độ che phủ lớn nhất là 68%.

Việt Nam không quan sát được nhật thực lần này.

Ngày 12, 13 tháng 8: Mưa sao băng Anh Tiên (Perseid)

Mưa sao băng Anh Tiên (Perseid) là một trong những trận mưa sao băng đáng để chờ đợi, với tần suất lên đến 60 sao băng một giờ tại cực đỉnh. Các sao băng Anh Tiên có nguồn gốc từ tàn dư sao chổi Swift-Tutle, được phát hiện năm 1862. Anh Tiên nổi tiếng vì có nhiều sao băng sáng trên bầu trời.

Trận mưa sao băng này diễn ra hằng năm từ ngày 17 tháng 7 đến ngày 24 tháng 8. Cực đỉnh năm nay diễn ra vào đêm ngày 12 rạng sáng ngày 13 tháng 08.

Trăng lưỡi liềm mỏng đầu tháng sẽ lặn sớm trong đêm để lại bầu trời tối thuận lợi cho một buổi quan sát mưa sao băng.

Thời gian quan sát tốt nhất là sau nửa đêm tại khu vực tối, thoáng đãng. Sao băng xuất hiện từ phía chòm sao Perseus (Anh Tiên), nhưng cũng có thể xuất hiện bất cứ nơi nào trên bầu trời.

Bầu trời đêm luôn là màn trình diễn thiên văn thú vị. Khám phá điều kì diệu ngay từ sân sau nhà bạn.

Author: Hien PHAN
Cựu thành viên CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC; Nghiên cứu sinh ngành Vật lý thiên văn tại APC Laboratory, Paris Diderot University, Cộng hòa Pháp.


Bài viết xem nhiều