Hướng dẫn quan sát các chòm sao, các vật thể sâu, các hành tinh và các sự kiện thiên văn học của bầu trời đêm tháng 12/2018

Các pha Mặt Trăng

Ngày 07 tháng 12: Trăng mới

Mặt Trăng sẽ xuất hiện cùng phía với Mặt Trời và sẽ không hiện diện trên bầu trời đêm.

Đây là thời điểm tốt nhất tháng để quan sát các vật thể mờ như các thiên hà hay các cụm sao bởi vì không có sự lấn át của ánh trăng.

Ngày 23 tháng 12: Trăng tròn

Mặt trăng sẽ nằm ở vị trí xung đối và sẽ phản xạ tối đa ánh sáng của Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất.

Lần Trăng tròn này được các bộ lạc bản địa cổ ở Mỹ gọi là Trăng Lạnh bởi đây là thời điểm không khí lạnh của mùa đông đã tràn về, và ban đêm trở nên dài và tối. Lần trăng tròn này cũng còn được gọi là Trăng Đêm Dài và Trăng Trước Giáng Sinh.

Các hành tinh buổi tối

Sao Hoả

Sao Hoả với màu đỏ đặc trưng mọc cao từ đầu buổi tối. Trong tháng này, Sao Hoả sẽ nằm ở khu vực chòm sao Bảo Bình (Aquarius), sau đó dịch chuyển vị trí của nó sang khu vực của chòm sao Song Ngư vào cuối tháng.

Một chiếc kính thiên văn mạnh có thể giúp nhận ra một Sao Hoả nhỏ bé màu đỏ, nhưng những đặc trưng bề mặt hành tinh này sẽ rất khó để quan sát.

Vào tối 15/12, hành tinh Đỏ sẽ nằm ở ngay cạnh Mặt Trăng bán nguyệt đầu tháng.

Các hành tinh buổi sáng sớm

Sao Kim

Sao Kim toả sáng bầu trời phía đông nam trước khi Mặt Trời mọc. Hành tinh này sẽ hiện diện trên cao trong suốt các buổi sáng sớm mùa đông của tháng 12 này..

Trong tháng này, Sao Kim nằm ở khu vực của chòm sao Xử Nữ. Đến cuối tháng thì dịch chuyển sang khu vực chòm sao Thiên Bình (Libra). Vào rạng sáng 4/12, Sao Kim sẽ nằm ngay cạnh Mặt Trăng lưỡi liềm cuối tháng.

Một chiếc kính thiên văn sẽ giúp nhận ra hành tinh này cũng có pha như Mặt Trăng.

Sao Thuỷ

Sao Thuỷ xuất hiện thấp trên đường chân trời phía Đông Nam ngay trước khi Mặt Trời mọc, và sẽ lên cao dần vào những ngày sau đó. Trong tháng này Sao Thuỷ nằm ở khu vực chòm sao Thiên Bình (Libra), sau đó dịch chuyển sang khu vực chòm sao Bò Cạp (Scorpius)

Ngày 15 tháng 12: Sao Thủy ở vị trí ly giác cực đại phía tây

Hành tinh này sẽ đạt ly giác lớn nhất lên đến 21.3 độ tính từ Mặt Trời.

Đây là thời điểm tốt nhất để quan sát Sao Thủy khi mà nó sẽ ở vị trí cao nhất trên đường chân trời bầu trời buổi sáng.

Hãy quan sát hành tinh này ở thấp trên đường chân trời phía đông ngay trước khi Mặt Trời mọc.

Sao Mộc

Sao Mộc bắt đầu xuất hiện trên đường chân trời Đông Nam từ giữa tháng và sẽ lên cao dần những ngày tiếp theo. Trong tháng này, Sao Mộc nằm ở khu vực của chòm sao Bò Cạp (Scorpius).

Một chiếc kính thiên văn nhỏ sẽ giúp bạn nhận ra hành tinh này cùng 4 vệt tinh lớn nhất của nó. Nếu chiếc kính thiên văn của bạn đủ mạnh, bạn có thể sẽ quan sát được các sọc mây trên bề mặt của hành tinh khí khổng lồ này.

Vào rạng sáng ngày 22/12, Sao Mộc sẽ hội ngộ với Sao Thuỷ. Cuộc gặp gỡ này hứa hẹn sẽ là một sự kiện thú vị và đáng để thưởng thức dành cho những người yêu thích bầu trời đêm.

Các chòm sao và các vật thể sâu

Hai chòm sao nổi bật trên bầu trời đêm tháng mười hai đại diện cho hai nhân vật nổi tiếng trong thần thoại Hy Lạp cổ đại.

Người anh hùng Anh Tiên (Perseus) đang nắm giữ chiếc đầu của Medusa, một trong ba chị em quỷ có tên chung là Gorgon trong thần thoại Hy Lạp. Medusa là con quỷ trẻ nhất và hung dữ nhất trong số ba chị em. Nhưng Medusa là con quỷ duy nhất có thể giết được, bởi vì hai chị em của nó là Stheno và Euryale là bất tử.

Nằm trong khu vực của chòm sao Anh Tiên là M34, một cụm sao mở có khoảng cách khoảng 1400 năm ánh sáng. Cụm sao mở là một nhóm các ngôi sao trẻ hình thành cùng thời điểm bên trong một đám mây bụi khí lớn. Hãy tìm kiếm M34 bằng mắt thường hoặc bằng ống nhòm trên bầu trời tối.

Chòm sao Thiên Hậu (Cassiopeia) với hình dạng chữ "M" hay "W" rất dễ nhận ra trên bầu trời. Chòm sao này mang hình ảnh của nữ hoàng Cassiopeia trong thần thoại Hy Lạp. Cassiopeia là vợ của Tiên Vương Cepheus, và là mẹ của công chúa Andromeda. Cả ba chòm sao này đều ở gần nhau trên bầu trời.

Thiên Hậu Cassiopeia được đặt lên bầu trời như là một hình phạt vì sau khi bày tỏ phẫn nộ với thần biển cả Poseidon từ sự kiêu căng rằng còn gái Andromeda của mình xinh đẹp hơn nhiều so với các nữ thần biển cả (Nereid). Nữ hoàng Thiên Hậu đã bị buộc phải lái vòng quanh thiên cực bắc trên ngai hậu của mình.

Eta Cassiopeiae là một ngôi sao đôi tuyệt vời và đầy màu sắc thuộc chòm sao Thiên Hậu. Với một cặp ống nhòm hoặc một chiếc kính thiên văn nhỏ, bạn có thể phân biệt được màu vàng và màu xanh dương của ngôi sao đôi này.

M103 trong khu vực chòm sao Thiên Hậu và Anh Tiên là một cụm sao mở dễ nhận thấy với một ngôi sao màu đỏ gần trung tâm. Hình dạng chiếc quạt của nó hiện ra rất rõ thông qua một cặp ống nhòm.

Nằm giữa Thiên Hậu và Anh Tiên là một cụm sao đôi đáng yêu có tên gọi Double Cluster. Đây là một cặp gồm hai cụm sao mở dễ dàng nhìn thấy thông qua ống nhòm. Double Cluster giống như những viên kim cương quý hiếm nằm rải rác trên nền thảm nhung đen, với một viên hồng ngọc ở giữa.

Các sự kiện thiên văn học

Ngày 13, 14 tháng 12: Mưa sao băng Song Tử (Geminid)

Mưa sao băng Song Tử (Geminid) là vua của các trận mưa sao băng! Nhiều người cho rằng mưa sao băng Song Tử là trận mưa sao băng tốt nhất trên bầu trời, với tần suất lên đến 120 sao băng nhiều màu sắc mỗi giờ tại cực đỉnh.

Các sao băng Song Tử có nguồn gốc từ tàn dư bụi để lại bởi tiểu hành tinh 3200 Phaethon, được phát hiện năm 1982.

Trận mưa sao băng diễn ra hằng năm từ ngày 07 đến ngày 17 tháng 12. Cực đỉnh năm nay diễn ra vào đêm ngày 13 rạng sáng ngày 14.

Trăng thượng huyền sẽ lặn sớm sau nửa đêm để lại bầu trời tối thuận lợi cho một buổi quan sát mưa sao băng lúc sáng sớm.

Thời gian quan sát tốt nhất là sau nửa đêm tại khu vực tối, thoáng đãng. Sao băng xuất hiện từ phía chòm sao Song Tử (Gemini), nhưng cũng có thể xuất hiện bất cứ nơi nào trên bầu trời.

Ngày 21, 22 tháng 12: Mưa sao băng Tiểu Hùng (Ursid)

Mưa sao băng Tiểu Hùng (Ursid) là một trận mưa sao băng nhỏ với tần suất chỉ khoảng 5 - 10 sao băng một giờ tại cực đỉnh. Các sao băng Tiểu Hùng có nguồn gốc từ tàn dư bụi để lại bởi sao chổi Tutle, được phát hiện năm 1790.

Trận mưa sao băng diễn ra hằng năm từ ngày 17 đến ngày 25 tháng 12. Cực đỉnh năm nay diễn ra vào đêm ngày 21 rạng sáng ngày 22.

Thật không may, Mặt Trăng gần tròn sẽ lấn át tất cả ngoại trừ những sao băng sáng nhất. Nhưng nếu bạn kiên nhẫn, bạn có thể có khả năng thấy được một vài sao băng sáng.

Thời gian quan sát tốt nhất là sau nửa đêm tại khu vực tối, thoáng đãng. Sao băng xuất hiện từ phía chòm sao Tiểu Hùng hay còn gọi là Gấu Nhỏ (Ursa Minor), nhưng cũng có thể xuất hiện bất cứ nơi nào trên bầu trời.

Ngày 21 tháng 12: Đông chí ở bán cầu bắc

Cực nam của Trái Đất sẽ nghiêng về phía Mặt Trời. Mặt Trời sẽ chiếu thẳng trên đường chí tuyến Nam tại 23.44 vĩ độ Nam.

Tại Việt Nam, Đông chí được xem là điểm giữa của mùa đông.

Tại một số quốc gia, như Hoa Kỳ và châu Âu, ngày này được xem là ngày đầu tiên của Mùa Đông ở bán cầu Bắc, và là ngày đầu tiên của Mùa Hè ở bán cầu Nam.

Bầu trời đêm luôn là một bữa tiệc thiên văn thú vị. Hãy khám phá điều kỳ diệu từ ngay sân sau nhà bạn.

Author: Hien PHAN
Cựu thành viên CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC; Nghiên cứu sinh ngành Vật lý thiên văn tại APC Laboratory, Paris Diderot University, Cộng hòa Pháp.

Bài viết xem nhiều