Ngày 22/8/2019, bức ảnh chụp cụm sao Omega Centauri của tác giả David Nguyen, xử lý hậu kỳ bởi nhiếp ảnh gia Nguyễn Trần Hạ, đã được vinh danh là "Ảnh thiên văn trong ngày" của Astrobin, mạng xã hội dành cho cộng đồng nhiếp ảnh thiên văn lớn nhất thế giới.

Ảnh: Cụm sao Omega Centauri. Bức ảnh chụp bởi David Nguyen năm 2015, xử lý hậu kỳ bởi Nguyễn Trần Hạ năm 2019. Astrobin's Image of the day 22/08/2019. Ảnh gốc: Flickr.

Mang dáng dấp của một bông hoa cẩm tú cầu trắng, cụm sao Omega Centauri (NGC 5139) là nơi cư ngụ của hơn 10 triệu ngôi sao rực rỡ với nhiều màu sắc, khối lượng và độ tuổi khác nhau. Tất cả những vì sao tuyệt sắc này xuất hiện trong bức ảnh tựa như hàng trăm ngàn hạt cát nhỏ nhiều màu sắc được chiếu sáng dưới ánh Mặt Trời. Omega Centauri cách chúng ta khoảng 16 ngàn năm ánh sáng về phía chòm sao Nhân Mã (Centaurus).

Là một trong số ít các cụm sao cầu có thể quan sát được trực tiếp bằng mắt thường, Omega Centauri với đường kính góc lớn, khá dễ để tìm thấy khi quan sát từ các khu vực ít ô nhiễm ánh sáng ở bán cầu Nam. Tổng khối lượng của Omega Centauri ước tính lên tới 4 triệu lần Mặt Trời nhưng cả cụm sao lại hiện diện trong một vùng không gian chỉ vỏn vẹn 180 năm ánh sáng, đây được cho là cụm sao nặng nhất và sáng nhất từng được phát hiện trong Ngân Hà. 

Khu vực trung tâm của Omega Centauri dày đặc các ngôi sao sáng, mật độ các ngôi sao lớn đến nỗi khoảng cách giữa chúng trung bình chỉ khoảng 0.1 năm ánh sáng. Nằm rải rác khắp cụm sao Omega Centauri là khoảng vài triệu ngôi sao già, nghèo kim loại với độ tuổi cỡ 12 tỷ năm. Đặc biệt, ẩn náu trong vùng trung tâm cụm sao này có thể có một lỗ đen khổng lồ với khối lượng từ 12 tới 40 ngàn lần khối lượng Mặt Trời của chúng ta.

Cụm sao Omega Centauri được cho là vùng lõi còn sót lại của một thiên hà lùn bị Ngân Hà hút vào trong quá khứ bởi nó có kích thước và khối lượng lớn bất thường, cùng với sự tồn tại của lỗ đen trung tâm. Giả thiết này được ủng hộ bởi các nghiên cứu về thành phần hóa học trong Omega Centauri và chuyển động của nó trong thiên hà.

Ở góc dưới bên phải là một vệt mờ trong suốt trông có vẻ như là một vùng chịu ảnh hưởng bởi ô nhiễm ánh sáng trong quá trình chụp ảnh. Nhưng không, vệt mờ và mỏng này chính là một đám bụi bao quanh Ngân Hà, được phát hiện lần đầu từ năm 1965 bởi Đài thiên văn Palomar và đã được ghi chép vào Cuốn bản đồ các khu vực Bụi và H II bởi B. T. Lynds. Tại thời điểm đó đám bụi này được gọi là các Tinh vân Ngân vĩ cao (High-latitude Nebula), bởi chúng thường được nhìn thấy ở ngân vĩ trên 30 độ. Chúng là những vệt rất mờ và cực kỳ khó chụp ảnh. Chỉ những bức ảnh phơi sáng dài bằng thiết bị hiện đại ở khu vực rất ít ô nhiễm ánh sáng mới có thể ghi lại sự hiện diện của chúng.

Các tinh vân này còn được gọi là “mây ti thiên hà”, do hình dạng của nó rất giống với các đám mây ti ở tầng cao khí quyển Trái Đất. Năm 2004, nhà nhiếp ảnh thiên văn học Steve Mandel đã đặt tên cho đám mây ti này là Tinh vân Thông lượng Tích luỹ (Integrated Flux Nebula - IFN), bởi ánh sáng của tinh vân này được chiếu bởi ánh sáng của hàng tỷ ngôi sao từ Ngân Hà, chứ không phải là chiếu sáng bởi 1 hay một vài ngôi sao như các tinh vân khác. Hoặc cũng có thể gọi đám mây ti vũ trụ này là Tinh vân cận thiên hà, bởi đám bụi này hiện diện bao quanh ở ngay bên ngoài Ngân Hà, và do đó được chiếu sáng bởi ánh sáng thiên hà.

Bức ảnh được vinh danh này được tổng hợp từ dữ liệu của tác giả David Nguyen chụp ở đài quan sát sau vườn nhà tại Sydney, Úc vào cuối tháng 3 năm 2015. Tổng thời gian phơi sáng khá ít, chỉ 3.2 giờ bằng dàn thiết bị ghi hình cực kỳ hiện đại. Sau 4 năm, cuối cùng những hình ảnh mới được tổng hợp và xử lý lại bởi nhiếp ảnh gia Nguyễn Trần Hạ đã cho ra kết quả chính xác hơn nhiều các lần trước đó.

Cách đây không lâu, một nhiếp ảnh gia gốc việt khác, Alan Pham, cũng đã được trang mạng nổi tiếng Ảnh thiên văn trong ngày của NASA (APOD) vinh danh bức ảnh chụp Tinh vân Đầu Cá (IC 1795: The Fishhead Nebula) vào ngày 31/7/2019.

Nguồn: Nhiếp ảnh gia Trần Hạ

Tham khảo

Author: Hien PHAN
Cựu thành viên CLB Thiên văn học Đà Nẵng - DAC; giảng viên khoa Vũ trụ và Ứng dụng, trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội - USTH (Đại học Việt Pháp).


Bài viết xem nhiều