Quan Tượng Đài được xây dựng vào tháng 3 năm 1827 dưới thời vua Minh Mạng (năm Minh Mạng thứ 8) tại góc Tây Nam kinh thành Huế. Cũng không phải tất cả mọi người dân Huế đều biết đến Quan Tượng Đài, bởi vì nó nằm vào một góc khá hẻo lánh của Kinh đô, nơi dân cư thưa thớt và ít người qua lại. Quen thuộc với cái tên Nam Đài chỉ có những người cố cựu của khu vực phía tây Thành Nội. Phía trên đài cao còn xây dựng đình Bát Phong, phía ngoài đình còn dựng cán cờ treo cờ đỏ. Năm 1844 vua Thiệu Trị cho cải tiến lá cờ trên Quan Tượng Đài theo dạng hình vuông.
Quan Tượng Đài, Ảnh chụp năm 1949. Nguồn: Nhóm nghiên cứu khảo cổ phụ trách khai quật di tích.
Quan Tượng Đài thời Nguyễn được đặt dưới sự quản lý của Khâm Thiên Giám - một cơ quan văn hóa được thành lập dưới thời Gia Long và được tổ chức quy củ thời Minh Mạng, cơ quan này hoạt động liên tục cho đến cuối thời Nguyễn. Chức năng của cơ quan này là quan sát thiên văn, dự báo thời tiết, xem phong thủy, làm lịch hàng năm cũng như chọn giờ, báo ngày hàng ngày. Những thông tin từ Quan Tượng đài này được chuyển về Khâm Thiên giám xử lý kết quả dự báo thời tiết, làm lịch… Điều này chứng minh sự quan tâm của triều đình nhà Nguyễn đối với đời sống xã hội, cuộc sống nhân dân lúc bấy giờ.
Đúng như tên gọi, Quan Tượng đài có nghĩa là đài cao dùng để quan sát, theo dõi diễn biến thời tiết, khí hậu, các hiện tượng thiên nhiên khác hay còn gọi là đài thiên văn của triều Nguyễn. Ngoài ra đây cũng là nơi các nhà chiêm tinh của Khâm Thiên Giám dùng kính thiên văn quan sát mặt trời, mặt trăng và các vì tinh tú để xác định tọa độ địa lý của các tỉnh thành trong cả nước.
Dưới thời nhà Lê, ở kinh thành Thăng Long cũng đã có Khâm Thiên Giám và đài thiên văn nhưng trước sự biến thiên của lịch sử, dấu tích xưa đã bị xóa nhòa tất cả nay chỉ còn tên "Phố Khâm Thiên" hiện nay ở Hà Nội như một kỷ niệm lịch sử.
Ngày nay ngôi đình cổ Bát Phong chỉ còn là phế tích nhưng đài thì vẫn còn nguyên vẹn. Đài được xây bó xung quanh bằng gạch vồ, bên ngoài trát một lớp vữa bằng vôi mật. Ven theo các cạnh của một mặt bằng trên đài, ngày xưa có xây một hệ thống lan can, bổ trụ ở bốn góc. Từ phía cầu Bạch Hổ nhìn vào, người ta thấy nền đài này giống như một hình tháp cụt. Nhưng nếu nhìn từ Thành Nội ta sẽ thấy một con dốc dài và rộng. Đây là hệ thống bậc cấp xây đặc, hai bên ốp gạch vồ và dọc phía trên của hai bên cũng có xây lan can. Con đường dốc ấy rộng đến hơn 8m, ở giữa là hệ thống bậc cấp xây bằng đá gan gà và hai bên là hai lề đướng lát bằng gạch.
Theo các nhà khoa học, nền gốc của di tích đã bị xáo trộn sau thời gian dài phục vụ cho các mục đích khác nhau. Nền gốc của di tích được xây dựng bằng gạch Bát Tràng, bên dưới lót một lớp vữa dày. Nền đài được gia cố khá chắc chắn bằng nhiều lớp đất dầm chặt. Gạch Bát Tràng ở đây có màu xám đen, độ nung cao. Phia trên cùng là Đình Bát Phong – nơi làm việc của nhân viên quan sát thiên văn có cấu trúc hình bát giác. Các chân cột được tạc bằng đá tảng. Ngoài việc khoét lỗ chân cột, các thợ xưa còn xẻ rãnh để bảo vệ hệ thống khung gỗ và mái ngói trước thời tiết khắc nghiệt.
Bên dưới hệ thống lan can, xung quanh ba mặt tường của đài còn có hệ thống thoát nước.
Đường dẫn lên Quan Tượng Đài được xếp bằng đá gan gà ngay ngắn và không dùng vữa liên kết. Trên rất nhiều viên đá bậc cấp có ghi ký tự Hán Nôm. Tổng số bậc cấp đếm được là 51, mỗi bậc cấp rộng 75 – 80 cm, cách nhau 10 cm.
Một số hình ảnh của Quan Tượng Đài trước khi được trùng tu (năm 2013):
Đường dẫn lên Quan Tượng Đài
Đài được đúc bằng đất, đá và gạch kiên cố
Những bậc cấp là đá thanh được khắc chữ Hán
Đá nằm vương vãi có khắc chữ
Nền còn lại của đình Bát Phong - nơi các quan đứng để quan sát thiên văn
Phần bên của đình Bát Phong
Các khối đá để dựng cột đình
Mảnh sành sứ còn sót lại của mái ngói đình
Hố đào thám sát
Gạch, đá chất chồng để nghiên cứu
Đài thiên văn cổ này nhìn ra sông Hương và hướng Nam kinh thành Huế. Những hiện tượng thời tiết thông thường như mưa, nắng, gió và các hiện tượng bất thường như hạn hán, lũ lụt đã được ghi nhận từ đây rồi báo cáo về cho vua nhằm có kế hoạch ứng phó trong triều đình và dân chúng
Nền gạch Bát Tràng cổ
Đá tảng cỡ lớn
Gạch cũng được đóng dấu của triều đình vua Nguyễn
Những bí mật của Quan Tượng Đài sẽ được giải mã
Đài thiên văn cổ duy nhất còn lại tại Việt Nam sẽ là một địa điểm tham quan thú vị sau khi công tác khai quật hoàn tất
Quan Tượng Đài sau khi trùng tu
Đường dẫn lên đài với đá thanh
Mái đình được lợp ngói thanh lưu ly (ngói xanh lục lúc xưa)
Các hàng cột dựng trên các chân táng bằng đá
Ngói lợp 2 lớp với 4 phương, 8 hướng
Hướng từ đình Bát Phong nhìn ra bờ nam sông Hương
Có cột thu lôi trên đình Bát Phong
Đình Bát Phong có hình dáng thanh thoát
Hướng nhìn ra núi ở hướng Tây thành phố Huế từ đài
Công trình đi vào sử dụng là một điểm đến đầy thú vị, vì đây là đài thiên văn cổ duy nhất ở Việt Nam
Phan Thanh Hiền
Sưu tầm từ nhiều nguồn.
