Vào ngày 04/09/2025 vừa qua, Câu lạc bộ Vật Lý Thiên Văn (VLTV) USTH tại trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) đã tổ chức thành công sự kiện "Lớp học thiên văn" với chủ đề "Đồng hồ mặt trời và Tinh bàn". Buổi seminar đã thu hút sự tham gia đông đảo của các bạn sinh viên, tạo ra một không gian học hỏi và trao đổi học thuật đầy sôi nổi.

Sự kiện vinh dự có sự góp mặt của diễn giả Phạm Vũ Lộc, một nhà nghiên cứu từ Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST). Với chuyên môn sâu rộng trong lĩnh vực lịch sử thiên văn và kinh nghiệm phong phú trong các hoạt động phổ biến kiến thức, diễn giả đã mang đến một bài giảng hấp dẫn, kết hợp hài hòa giữa lý thuyết khoa học và những câu chuyện lịch sử thú vị.

Nội dung của buổi seminar được chia thành hai phần chính, tập trung vào hai trong số những dụng cụ thiên văn học cổ điển và quan trọng nhất.

Phần 1: Đồng Hồ Mặt Trời – Nghệ Thuật Đo Đếm Thời Gian Từ Ánh Sáng

Mở đầu buổi nói chuyện, diễn giả Phạm Vũ Lộc đã dẫn dắt người tham dự quay ngược thời gian, tìm hiểu về nguyên lý khoa học đằng sau chiếc đồng hồ mặt trời. Thay vì chỉ là một công cụ thô sơ, đồng hồ mặt trời được chứng minh là một thiết bị quang-hình học tinh vi. Những kiến thức cốt lõi đã được trình bày một cách hệ thống:

  • Nguyên lý hình học thiên cầu: Người tham dự đã được tìm hiểu về cách chuyển động biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời được "chiếu" xuống mặt phẳng của đồng hồ. Vai trò của thanh tạo bóng (gnomon) và sự cần thiết của việc đặt nó song song với trục quay của Trái Đất để đảm bảo độ chính xác đã được giải thích cặn kẽ.

  • Sự đa dạng trong thiết kế: Buổi học đã giới thiệu nhiều loại đồng hồ mặt trời khác nhau, từ đồng hồ ngang (horizontal), đồng hồ đứng (vertical) cho đến đồng hồ xích đạo (equatorial), mỗi loại có những ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với các ứng dụng và vĩ độ địa lý khác nhau.

  • Khái niệm "Phương trình thời gian" (Equation of Time): Một trong những điểm nhấn học thuật của phần này là việc làm rõ sự khác biệt giữa "thời gian Mặt Trời thực" và "thời gian trung bình" mà đồng hồ đeo tay của chúng ta sử dụng. Diễn giả đã giải thích sự chênh lệch này bắt nguồn từ quỹ đạo hình elip của Trái Đất và độ nghiêng của trục quay, một khái niệm quan trọng trong thiên văn học thực hành.

Phần 2: Astrolabe (Tinh Bàn) – "Cỗ Máy Tính" Thiên Văn Tinh Xảo Của Lịch Sử

Nếu đồng hồ mặt trời thống trị ban ngày, thì Astrolabe chính là minh chứng cho trí tuệ chinh phục bầu trời đêm của người xưa. Diễn giả đã mang đến một cái nhìn toàn diện về Astrolabe, không chỉ là một bản đồ sao, mà là một chiếc máy tính analog thực thụ.

  • Kiệt tác của phép chiếu hình học: Trọng tâm của phần này là việc giải thích nguyên lý "phép chiếu nổi" (stereographic projection) – phương pháp toán học cho phép biểu diễn cả một thiên cầu 3D lên một mặt phẳng 2D của chiếc Astrolabe. Người tham dự đã được giới thiệu về các bộ phận tinh xảo như Mater (thân), Tympan (đĩa vĩ độ) và Rete (mặt mạng chứa vị trí các ngôi sao).

  • Công cụ vạn năng của nhà thiên văn: Diễn giả đã trình diễn hàng loạt chức năng đáng kinh ngạc của Astrolabe, bao gồm:

    • Đo độ cao của Mặt Trời và các ngôi sao.
    • Xác định thời gian (cả ngày lẫn đêm).
    • Dự đoán thời điểm mọc, lặn của các thiên thể.
    • Xác định vĩ độ của người quan sát.
    • Thậm chí được sử dụng trong định hướng và khảo sát mặt đất.

  • Di sản của một thời đại: Buổi học đã nhấn mạnh vai trò của Astrolabe như một biểu tượng của Kỷ nguyên Vàng của khoa học Hồi giáo và thời kỳ Phục Hưng ở châu Âu, cho thấy trình độ toán học và kỹ thuật đáng kinh ngạc của các nhà khoa học cổ đại.

Sự kiện không chỉ là một bài giảng một chiều mà còn là một diễn đàn trao đổi sôi nổi. Các bạn sinh viên đã liên tục đặt ra những câu hỏi thông minh và sâu sắc, từ các vấn đề kỹ thuật về hiệu chỉnh đồng hồ mặt trời đến những thắc mắc về lịch sử phát triển của các chòm sao, tạo nên một không khí học thuật đầy hứng khởi.

CLB Vật Lý Thiên Văn xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến diễn giả Phạm Vũ Lộc đã dành thời gian và tâm huyết để chia sẻ những kiến thức vô cùng quý báu. Xin chân thành cảm ơn tất cả các bạn sinh viên đã đến tham dự và góp phần tạo nên thành công rực rỡ cho sự kiện.

Sự thành công của Lớp học thiên văn lần này tiếp tục khẳng định sứ mệnh của CLB trong việc xây dựng một cộng đồng yêu khoa học, lan tỏa tri thức và truyền cảm hứng khám phá vũ trụ cho sinh viên USTH. Hãy tiếp tục theo dõi website và các kênh truyền thông của chúng tôi để cập nhật thông tin về các sự kiện hấp dẫn sắp tới.